Te Wharekura 82

Contents
He kupu whakataki
Te tikanga o te kupu
Te tīpako kupu, he tito waiata
Te pānui kia mārama ake ai
Te tīpako kupu tika
Te tāutu atua
Te whakaraupapa rerenga kōrero
Te mahi aroā pānui
Te mahi rangahau, te whakautu pātai
Ngā hononga ki tētahi atu marautanga
He papa kupu
He rauemi tautoko

He kupu whakataki
He huinga pukapuka a Te Wharekura i whakatakotoria hei rauemi reo Māori e pā ana ki te ao Māori i roto i te horopaki, mō ngā rā o mua, o tēnei wā tonu, me ngā rā e heke mai nei. Ka tautokona hoki ngā whāinga matua o ia marau, arā, ko te reo Māori, pāngarau, pūtaiao, hangarau, tikanga ā-iwi, ngā toi, me te hauora mō ngā taumata ono ki te waru. Ka noho mai he kōrero paki, he kōrero pono anō hoki hei tūāpapa, ā, ko te tikanga, mai i reira ka toro haere ngā ākonga i ngā mahi takitahi, i ngā mahi ā-rōpū, i ngā mahi ā-akomanga rānei i te roanga atu o ngā kōrero.
Kua horahia mai a Te Wharekura 82 hei whāwhātanga mā te hunga whakaako i te reo Māori me ōna tikanga.
Te whakamahi i tēnei pukapuka
Mā te pouako tēnei pukapuka, hei āwhina, hei tautoko i āna mahi whakarite mahere ako mā ngā ākonga. Ka aratohu ki Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa, ki ngā whāinga paetae, ngā pūkenga, te kawenga, me te aromatawai. Kei te kaupapa matua, arā, ko Rongomātāne rāua ko Haumiatiketike, te horopaki e hāngai ana ki te taumata me tāu e hiahia ana mō āu ākonga. Whakawehea ia whenu, kia whakawhanake i ngā pūkenga o ngā ākonga. Tērā pea, ka hiahia koe kia whakatāruatia ngā wāhanga o tēnei pukapuka hei tāpiri atu ki tāu mahere.
Te kaupapa matua o Te Wharekura 82
Ko te kaupapa matua o Te Wharekura 82, ko te āta pānui i ngā kōrero mō Rongomātāne, Te Atua Maungārongo, mai te wehenga o Ranginui rāua ko Papatūānuku, te pakanga i waenga i ōna tuākana, ngā kōrero mō tana tama, a Tīoro, ā, mō rāua ko Tūmatauenga hoki, tae atu ki tā rāua māra i tū ai tā rāua kakari.
Te hononga ki ngā marautanga katoa
•	Mā te pouako e whakamahere te hononga o ngā mahi kua mahia e te akōnga hei whakaaturanga ki tētahi whakaminenga. 
•	Mā te ākonga e whakaemi āna mahi ki te pūataata rorohiko i a rātou e whakaoti ana i ngā ngohe.
Hei te mutunga, ka whakaatu ki te akomanga, te kura, ngā mātua rānei. Ko te tūmanako, ka kohia ki tētahi hautaka e ngā ākonga ā rātou mahi katoa, ka tiaki hoki ki tētahi kōpae.
Ko ngā ngohe nei e akiaki ana i te ākonga me te pouako ki te rāwekeweke i ngā pūrere hiko me ngā iahiko, arā, ko te rorohiko, te pūataata rorohiko, te pūataata ā‑reo, pūrere ataata, me ngā momo ataata katoa. Kātahi ka whakamōhio atu ki tētahi hunga ō rātou mōhiohio, mātauranga katoa.
Ka whai wāhi te pouako ki te tango whakaahua, pūrere ataata, rīpene ataata, ataata ā-reo hoki. Ka noho ēnei ataata hei taunaki i ngā mahi kua mahia nei e te ākonga, hei taonga aromatawai mā te pouako, mā te whānau hoki.

Te tikanga o te kupu
Hei mahi 1
Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa (wh.80)
Whenu	Pānui (Tuhituhi)	
Kōeke	7	
		
Kaupapa	Ngā mahi a Te Rēhia	
Whāinga paetae	Me whai hua, me māia tā te ākonga, tāna pānui i ngā momo tuhinga huhua noa o tērā rau tau, o tēnei rau tau hoki, ā, me uaua anō ētahi o ngā whakatakotoranga o roto.	
Te pūkenga	Ko te āta pānui me te tātari anō i ngā tuhinga roa.	
	I roto i te wā kua whakaritea, me rapu mai e te ākonga ētahi kupu, ētahi kīanga, ētahi ariā rānei i tētahi tuhinga āhua roa tonu. Mā te kaiwhakaako aua kupu e whakarite i te tīmatanga.	
Hei mahi 1
Tūhonohonotia ngā kupu ki ngā kupu taurite. Hei āwhina i a koutou, tirohia ngā papakupu, arā, a Wiremu, a Ngata, a wai atu.
Kupu	Kupu taurite	
1. orokohanga	a. wanea	
2. monoa	e. pōuri	
3. pakoko tahito	h. tīmatanga	
4. mokori	k. pūkatokato	
5. kikiwa	m.matarekereke	
6. pukā	n. koroingotia 	
7. rāwakiwaki	o. pōharuharu	
8. turiwētautau	p. toa	
9. piere	r. kaikaha	
10. tāpokopoko	t. kowhera	
Aromatawai
Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	whakaoti i ngā mahi aroā pānui i roto i te wā kua whakaritea.
•	rapu wawe i ngā tikanga e puta mai ana i ētahi tuhinga.
•	kimi mōhio mai i tētahi papakupu kua tuhia ki te reo Māori anake hei āwhina i te pānui.

Te tīpako kupu, he tito waiata
Hei mahi 2
Porohitatia te whakamārama tika ki te kupu.
uri
a. tamaiti
e. ino
i. pōtiki	honohono
a. huihui
e. whakapiri
i. tuitui	
kōpiripiri
a. pōrorotua
e. kōpenu
i. kurutē	wehewehe
a. wawae
e. tāwae
i. kume	
wawata
a. monoa
e. kōingo
i. komaingo	riri
a. whawhai
e. ngangau
u. nguha	
aranga
a. pupūtanga
e. pikinga
i. pueatanga	mahue
a. waihotia
e. whakarērea
i. haere	
aruaru
a. rangahau
e. whai
i. tarāwhai	uhi
a. whakapupuni
e. rehu
i. tāpuke	
puha
a. kōhure
e. kōrengarenga
i. pūhake	weriweri
a. maninohea
e. harehare
i. anuanu	
Aromatawai
Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	whakaoti i ngā mahi aroā pānui i roto i te wā kua whakaritea.
•	rapu wawe i ngā kupu taurite i roto i tētahi tuhinga.
•	kimi mōhio mai i tētahi papakupu kua tuhia ki te reo Māori anake hei āwhina i te pānui.

Te pānui kia mārama ake ai
Hei mahi 3
Tuhia mai ngā kupu tika ki ngā kōhao.
Nā, i tōna wā, ka tahuri a Tūmatauenga o te ihi, ki te kūtohitohi i ngā ihu o ōna tuākana ki te papa, he kore nō rātou i tahuri ki te āwhina i a ia, ā, ki te tū paetoka tonu atu ki mua o te marangai a Tāwhirimātea. Ā, ka _______________ e ia ngā rākau a Tāne, ka ________________ tonu ngā manu o te waotū me te _________________. Nā, ka haoa ngā ika a Tangaroa,_____________ ka kainga ngā hua a Haumiatiketike rāua ko Rongo. ________________ roa tonu te wā e rapu haere _____________ ia i ngā tokorua rā, kātahi ka __________ ō rāua makawe e tiputipu ana _______________ te papa. Nā, ka hutia ake, kātahi ia ___________ mārama ko Haumia _______________ Rongo ēnei, kua roa rā _____________ huna ana i roto i ngā ruarua ___________ te whenua. I konā, ka tutuki ngā ____________, ko ngā tipu waotū nā Haumia, ko ______________ māra whakatipu nā Rongo.
kōrero	kitea	he	kātahi	ana	ngā	
tahatai	i	topea	me	tāherea	e	
o	ka					
Aromatawai
Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	whakaoti i ngā mahi aroā pānui i roto i te wā kua whakaritea.
•	whai i te rere o tētahi tuhinga roa.

Te tīpako kupu tika
Hei mahi 4
Porohitatia te kupu tika hei whakaoti i ia kīanga.
1.	ko te (orokohanga/ohoreretanga/ohotanga), e tārewa tū ana ko Ranginui e tū iho nei, …
2.	Nā te ahi tāmou ka (ahutia/auahatia/akiakina) ngā maunga puia.
3.	i te (huripokitanga/hurirapatanga/huringa) o ngā atua, ka tītipi tonu i a rātau anō, …
4.	ngā mea e (rongohia/rangona/rongorongohia) nei e te taringa.
5.	ka (tāmia/tāpapahia/turakina) ko Tangaroa, …
6.	Nā, i te (rarapihanga/rakurakuhannga/rutunga) mai o ngā uira matihao o Tāwhirimātea, …
7.	ka (kapohia/kohia/kuhuna) mai rāua ki roto i a ia.
8.	ka (hunaia/houngia/haria) atu rāua ki roto i ngā rua, …
9.	ka (taupokia/tōia/tanumia) ki te oneone.
10.	I te (rerenga/raupapatanga/roatanga) atu o te wā, …
11.	te (tauāraihanga/tauārahanga/tautiakitanga) o rāua e Papa, …
12.	I te (pirihonga/piringa/piritatahanga) o Rongo rāua ko tōna whaea, …
13.	I konā (taketakea/tāria/tātakua) ai te rongo, …
14.	Ko ēnei mana nō Papa i (hauhautia/herea/hohoua) ki roto o Rongo.
15.	ka (katohia/kainga/kīnakihia) ngā hua a Haumiatiketike …
Aromatawai
Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	whakaoti i ngā mahi aroā pānui i roto i te wā kua whakaritea.
•	te tīpako i te kupu tika mō tētahi tuhinga.
•	pānui i ngā tuhinga roa, ki te pānui hoki mō tētahi wā roa.

Te tāutu atua
Hei mahi 5
Ko wai mā ēnei? Kimihia, kātahi ka tuhia te ingoa o te atua tika mō ēnei kōrero.
Ngā kōrero	Te atua	
Ko ia te atua o te maungārongo, o te māra kai, he ngākau hūmarie.		
Ko ia te atua o te ngahere, he ngākau hao i te oranga. Nāna i hanga a Hineahuone.		
Ko ia te atua o ngā tipu o te waotū, arā, o ngā aruhe, ngā taketake o te rarauhe.		
Ko ia te whare o te aroha, he whare atua, he whare tangata.		
Ko ia te atua o te riri.		
Ko ia te tama a Rongo.		
He akeake tōna hanga kua auahatia, kua tāreia hei taiaha. Ko tōna tinana he roa, he rau, he kao aneane.		
Ko ia te atua o te kino.		
Ko ia te atua o te rū whenua.		
Aromatawai
Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	tīpako kōrero taipitopito mai i ngā tuhinga.
•	whakaoti i ngā mahi aroā pānui i roto i te wā kua whakaritea.

Te whakaraupapa rerenga kōrero
Hei mahi 6
Pānuitia ngā rerenga kōrero nei, kātahi ka whakaraupapahia mai.
1.	I kōnā anō hoki, i roherohetia ai ō tātau marae, kia noho ko te marae areare ki raro i te mana o Tūmatauenga.
2.	… ko ngā tipu waotū nā Haumia, ko ngā māra whakatipu nā Rongo.
3.	Kātahi ka wehe atu tērā o rātau a Whiro ki te whāngai i a Ruaimoko, te kai whakapākanga o te whānau atua, …
4.	… he āhuru mōwai, he āhuru rokiroki a Papatūānuku, …
5.	Ina te whakapupuni a tō rāua whaea i a rāua, kua kore rāua e kitea iho e Tāwhirimātea.
6.	Hei tāna, me kōhuru rā a Rangi rāua ko Papa.
7.	Nā tōna aroha ki ōna mātua, tū kau atu ana a Rongo i te tuatahi ki te mawehe i a rāua.
8.	Nā reira, kua roa kē te tangata e takahi haere ana i te nuku o te whenua.
9.	Nā reira, i noho ai a Rongo rāua ko Tīoro hei atua pupuri i te mauri o ngā rongo ā-taringa o te ao.
10.	Mā te wehe i ō tātau mātua, ka ora tātau, ka ora tonu hoki ō tātau mātua!
Aromatawai
Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	kātoitoi atu ki ngā tino kaupapa o tētahi tuhinga.
•	āta whakaraupapa i ngā ariā o te tuhinga.

Te mahi aroā pānui
Hei mahi 7
Pānuitia ngā whārangi 13 ki te 32, kātahi ka whakautu i ēnei pātai.
1.	Ka puta te aroha a Tīoro. He aha ai?
2.	I tōna pueatanga ake i te waipuke, i huhuti ake a Tīoro i te aha?
3.	Mei kore a Tīoro, kua aha tātau?
4.	Nā te aha a Tāne i mataku ai?
5.	He aha te tino tohu o te 'tohi a Rongo'?
6.	Ka whakaritea te āhuru mōwai o te whare tipuna ki te aha?
Aromatawai
Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	whakaoti i ngā mahi aroā pānui i roto i te wā kua whakaritea.
•	whai i te rere o tētahi tuhinga roa.

Te mahi rangahau, te whakautu pātai
Hei mahi 8
Pānuihia ēnei kōrero.
“Ka toro atu a Tū ki a Rurutangiākau, he atua anō nō te waotū. Ka riro i a ia a Akerautangi, te tamaiti hikareia a Ruru. He akeake tōna hanga kua auahatia, kua tāreia hei taiaha. E whā rawa ōna mata tīrongi kia mahea ōna pūtaringa hoki kia rongo, ōna pūihu kia hongi. Ko tōna tinana he roa, he rau, he kao aneane. I te kakī he huruhuru kākā e kura ana hei whakapoapoa. Kei te pito mutunga, he arero, hei wero.”
Rangahaua ēnei pātai e pā ana ki te taiaha, kātahi ka tuhi i ō whakautu.
1.	He aha ngā ture e pā ana ki te mau taiaha?
2.	Ka taea te hanga taiaha mai i tēhea/ēhea rākau?
3.	Kia tiro ake tātau ki te hanga taiaha, ko tēhea rākau e tino ngākaunui ana e te tangata?
4.	Ko ēhea iwi o Aotearoa e whakaae ana kia mau taiaha ngā wāhine?
5.	Kia tiro ake tātau ki te rerekētanga o tā te wahine mau taiaha, ki tā te tāne mau taiaha. Kimihia, ā, uiuihia tētahi wahine e mōhio ana ki ēnei mahi, kātahi ka tuhi i ōu ake kitenga.
6.	Tāngia he pikitia o tētahi taiaha, kātahi ka tuhi i ngā ingoa o ngā wāhanga ki te wāhi tika. Hei tauira: ngā pūtaringa.
7.	Kei te mōhio koe ki ētahi tāngata rongonui ki te mau taiaha? Ko wai mā rātau? Nō hea rātau? Ki ōu nei whakaaro, ko wai te tino tohunga ki te mau taiaha? He aha ai?
Aromatawai
Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	rapu wawe i ngā tino kaupapa e puta mai ana i tētahi tuhinga.
•	kātoitoi atu ki ngā tino kaupapa o tētahi tuhinga.
•	whakawhiti mōhio e hāngai ana ki te kaupapa o tētahi tuhinga.

Ngā hononga ki tētahi atu marautanga
Ngā Toi i roto i te Marautanga o Aotearoa (wh.87)
Whenu	Maioha	
Kōeke	7	
Kaupapa	Ngā mahi a Te Rēhia	
Whāinga paetae	Ka whitiwhiti hōhonu, ka whitiwhiti whānui te ākonga i ngā ariā o Ngā mahi a Te Rēhia.	
Te pūkenga	Kia taea e te ākonga te rangahau i tētahi whakaaturanga o tōna ahurea.	
Tauira tohu aromatawai	E āhei ana te ākonga ki te whakaatu i tāna kōpaki rangahau mō ngā whakawhitinga uara o tōna ahurea.	
He tauira kawenga reo	E āhei ana te ākonga ki te tuhi kōrero urupare mō te mau taiaha i a ia e whakahaere ana i te uiuitanga ki tētahi tāne/wahine rānei.	
Uinga/reo tohutohu	He aha ngā kare ā-roto i pupū ake?	
Rerenga kōrero	Whakaarohia te reo o te ākonga i a ia e whakaatu ana i āna kitenga.	

He papa kupu
aneane	koi	
huamo	koropūpū ake ana	
karituangi	he hōhonu te kari	
maninohea	weriweri, harehare	
mata tīrongi	whatu, karu	
māwhe	muhani, hātea	
mīrāhia	whakaahuru(tia), poipoi(tia)	
monoa	hiahia	
orokohanga	tīmatanga	
pueatanga	pupū ake	
pūnanga	he wāhi hei piringa, hei whakaruruhau	
pūreirei	ngā timutimu, ngā taketake rākau	
rāwakiwaki	tangi, pōuri, rāhiri	
takaoreore	nekehanga, oreoretanga	
tangi pūhake	waipuke(tia)	
tarāwhai	whai(a), aru(hia)	
tauāraihanga	whakaruruhau	
taukumekume	tautohetohe, tauwehewehe	
turiwētautau	tūngāwiri, tītongia	

He rauemi tautoko
He rauemi tautoko
Ngata, H.M. (1993). English-Māori Dictionary. Wellington: Learning Media Limited.
Williams, H.W. (1971). Dictionary of the Māori Language. Wellington: GP Publications Ltd.